กรดไนตริก 65 เปอร์เซ็นต์ หรือ กรดดินประสิว หรือ อะควาฟอร์ติส หรือ ไฮโดรเจนไนเตรต
ข้อมูลทั่วไปและคุณภาพ
- ชื่อผลิตภัณฑ์: กรดไนตริก 65 เปอร์เซ็นต์ (Nitric acid 65%) หรือ กรดดินประสิว หรือ อะควาฟอร์ติส (Aqua fortis) หรือ ไฮโดรเจนไนเตรต
- แบรนด์/ยี่ห้อ: QReC (รหัสสินค้า: QR-N3115-1-2501)
- เกรด: เกรดวิเคราะห์ (AR Grade / Analytical Reagent Grade) ความเข้มข้นของเนื้อสารกรดไนตริกอยู่ในช่วง 65.0 ถึง 67.0 เปอร์เซ็นต์ (มาตรฐาน 65 เปอร์เซ็นต์) ผลิตและควบคุมกระบวนการทำให้บริสุทธิ์อย่างเข้มงวดภายใต้ข้อกำหนดสากลของ QReC มีการควบคุมปริมาณคลอไรด์ ซัลเฟต ฟอสเฟต สารตกค้างหลังการเผา และโลหะหนัก (เช่น เหล็ก ตะกั่ว แคดเมียม ทองแดง สารหนู ปรอท นิกเกิล สังกะสี) ให้อยู่ในเกณฑ์ต่ำมากระดับส่วนในล้านส่วน (ppm) และส่วนในพันล้านส่วน (ppb) ให้กรดที่ใสบริสุทธิ์ ไร้สี และมีค่าแบ็กกราวด์ต่ำมาก เหมาะอย่างยิ่งสำหรับงานเตรียมตัวอย่างวิเคราะห์ธาตุปริมาณน้อย บรรจุในขวดแก้วสีชาหนาพิเศษเพื่อป้องกันแสงแดดและการสลายตัว
- คุณลักษณะทางกายภาพ: ของเหลวใสไม่มีสี จนถึงสีเหลืองอ่อนจางๆ (สีเหลืองเกิดจากการสลายตัวตามธรรมชาติให้ก๊าซไนโตรเจนไดออกไซด์เมื่อสัมผัสแสงหรือความร้อน) มีกลิ่นฉุนเปรี้ยวแสบจมูกและระคายเคืองอย่างรุนแรง ปล่อยไอระเหยกรดในอากาศ สารตัวมันเองไม่ติดไฟแต่เป็นสารออกซิไดซ์ที่รุนแรงมาก สามารถทำให้สารไวไฟหรือสารอินทรีย์ลุกไหม้ได้เอง มีฤทธิ์กัดกร่อนผิวหนังและโลหะอย่างรุนแรงยิ่งยวด
- การละลาย: สามารถผสมเข้าเป็นเนื้อเดียวกับน้ำได้ดีเยี่ยมในทุกสัดส่วน (การเจือจางด้วยน้ำจะปลดปล่อยความร้อนออกมา)
- การใช้งานในแล็บ: * ใช้เป็นกรดหลักในการย่อยสลายตัวอย่างแบบเปียก (Wet acid digestion) ทั้งในระบบเปิดและระบบไมโครเวฟ (Microwave digestion) สำหรับตัวอย่างอาหาร พืช ดิน แร่ธาตุ เนื้อเยื่อชีวภาพ และพอลิเมอร์ เพื่อสลายสารอินทรีย์ให้หมดไปอย่างสมบูรณ์ก่อนนำไปวิเคราะห์หาปริมาณโลหะหนักด้วยเทคนิค AAS, ICP-OES และ ICP-MS
- ใช้เป็นส่วนผสมหลักในการเตรียมน้ำประสานทองหรืออควารีเจีย (Aqua regia: กรดไฮโดรคลอริกเข้มข้น 3 ส่วน ผสมกับ กรดไนตริกเข้มข้น 1 ส่วน) สำหรับการละลายโลหะมีค่า เช่น ทองคำและแพลทินัม
- ใช้ในการทำความสะอาดและชะล้างเครื่องแก้ววิทยาศาสตร์ขั้นสูงเพื่อกำจัดคราบไอออนโลหะหนักตกค้าง (Acid wash for trace metal analysis)
- ใช้ในปฏิกิริยาไนเตรชัน (Nitration) ในการสังเคราะห์สารเคมีอินทรีย์และสารตัวกลางทางเภสัชกรรม
- ใช้ในการกัดกร่อน ตรวจสอบโครงสร้างเกรนโลหะ (Metallographic etching) และการปรับสภาพผิวโลหะ (Passivation) ในงานวิจัยโลหะวิทยา
ความปลอดภัยและอันตราย (ระดับวิกฤตสูงสุดและข้อควรระวังสำคัญ)
- ระดับอันตราย: เป็นสารออกซิไดซ์รุนแรง อาจทำให้เพลิงไหม้รุนแรงขึ้น (Oxidizing liquid) กัดกร่อนผิวหนังและดวงตาอย่างรุนแรงยิ่งยวด (Causes severe skin burns and eye damage) ก่อให้เกิดการทำลายดวงตาอย่างถาวร กัดกร่อนโลหะอย่างรุนแรง (May be corrosive to metals) และ เป็นพิษร้ายแรงถึงชีวิตหากสูดดม (Fatal if inhaled)
- ผลกระทบต่อสุขภาพ: หากของเหลวกระเด็นเข้าตาจะกัดทำลายเนื้อเยื่อกระจกตาอย่างรวดเร็ว ก่อให้เกิดแผลไหม้รุนแรง ตาขุ่นขาว และตาบอดถาวร การสัมผัสผิวหนังโดยตรงจะทำให้เกิดแผลไหม้จากสารเคมีระดับลึก เนื้อเยื่อตาย ผิวหนังพุพอง และ เกิดคราบสีเหลืองเข้มบนผิวหนังอย่างชัดเจน (Xanthoproteic reaction) เนื่องจากการทำปฏิกิริยาไนเตรชันกับโปรตีนในผิวหนัง การสูดดมไอระเหยกรดหรือก๊าซไนโตรเจนไดออกไซด์ (ก๊าซสีน้ำตาลอมส้ม) จะกัดทำลายระบบทางเดินหายใจอย่างรุนแรง แสบจมูก แสบคอ แน่นหน้าอก หายใจลำบาก หลอดลมหดเกร็ง และอาจเกิดภาวะปอดบวมน้ำขั้นวิกฤตหลังจากได้รับสารไปแล้วหลายชั่วโมง หากกลืนกินจะกัดทำลายเนื้อเยื่อช่องปาก ลำคอ หลอดอาหาร และกระเพาะอาหารอย่างรุนแรง ทางเดินอาหารทะลุ ตกเลือดภายใน และเสียชีวิตได้
- การปฐมพยาบาล: หากสารเข้าตาหรือสัมผัสผิวหนัง ให้รีบล้างออกด้วยน้ำสะอาดปริมาณมากไหลผ่านทันทีอย่างน้อย 15 ถึง 20 นาที พร้อมถอดเสื้อผ้าที่เปื้อนสารออกทันที หากสูดดมไอระเหยให้ย้ายผู้ป่วยไปที่พื้นที่อากาศบริสุทธิ์ทันที และให้อยู่นิ่งๆ (แม้ยังไม่มีอาการ เพื่อเฝ้าระวังภาวะปอดบวมน้ำ) หากกลืนกินเข้าไป ห้ามทำให้อาเจียนเด็ดขาด ให้บ้วนปากด้วยน้ำสะอาด ดื่มน้ำตามปริมาณพอสมควร และรีบนำส่งแพทย์ฉุกเฉินโดยด่วนที่สุด
การเก็บรักษาและข้อควรระวัง
- การเก็บรักษา: เป็นสารออกซิไดซ์รุนแรงและกรดกัดกร่อนสูง (Strong Oxidizing & Corrosive Acid) สามารถทำปฏิกิริยาอย่างรุนแรงจนลุกไหม้หรือระเบิดได้เมื่อสัมผัสกับสารอินทรีย์หรือตัวทำละลายไวไฟ ต้องเก็บในภาชนะบรรจุขวดแก้วสีชาเดิมของ QReC ปิดฝาให้สนิทแน่นหนาตลอดเวลา เก็บในตู้เก็บกรดโดยเฉพาะ (Acid cabinet) ที่มีถาดรองรับสารเคมีทนกรด ในห้องที่แห้ง เย็น และมีการระบายอากาศที่ดี (อุณหภูมิห้องปกติไม่เกิน 25 ถึง 30 องศาเซลเซียส) ต้องแยกเก็บต่างหากเด็ดขาด และห้ามวางใกล้กับสารเคมีอินทรีย์ ตัวทำละลายไวไฟ (เช่น เอทานอล อะซิโตน อีเทอร์) สารรีดิวซ์ ด่างแก่ โลหะผง และกรดอินทรีย์ เช่น กรดแอซีติก
- ข้อควรปฏิบัติ: สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE) ครบชุด ได้แก่ ถุงมือยางหนาทนกรด (แนะนำถุงมือยางบิวทิลหรือนีโอพรีน ไม่ควรใช้ถุงมือไนทริลบางทั่วไปสำหรับการสัมผัสกรดเข้มข้นโดยตรง) แว่นตานิรภัยแบบครอบมิดร่วมกับกระบังหน้าป้องกันสารเคมี และเสื้อกาวน์กันสารเคมี ต้องเปิดขวด ริน ตวง และใช้งานภายในตู้ดูดควัน (Fume hood) ตลอดเวลา และ “ในการเจือจางกรด ต้องค่อยๆ เทกรดไนตริกลงในน้ำอย่างช้าๆ พร้อมคนอย่างต่อเนื่อง ห้ามเทน้ำลงในกรดเข้มข้นเด็ดขาด”
