อะซิโตน หรือ โพรพาโนน หรือ ไดเมทิลคีโตน หรือ 2-โพรพาโนน
ข้อมูลทั่วไปและคุณภาพ
- ชื่อผลิตภัณฑ์: อะซิโตน (Acetone) หรือ โพรพาโนน (Propanone) หรือ ไดเมทิลคีโตน (Dimethyl ketone) หรือ 2-โพรพาโนน
- แบรนด์/ยี่ห้อ: QReC (รหัสสินค้า: QR-A1084-1-4000)
- เกรด: เกรดวิเคราะห์ (AR Grade / Analytical Reagent Grade) ความบริสุทธิ์ของเนื้อสารสูงไม่ต่ำกว่า 99.5 เปอร์เซ็นต์ ผ่านกระบวนการกลั่นบริสุทธิ์สูงภายใต้ข้อกำหนดสากลของ QReC มีการควบคุมปริมาณกากตกค้างหลังการระเหย (Residue after evaporation) ให้อยู่ในเกณฑ์ต่ำมากเป็นพิเศษไม่เกิน 0.001 เปอร์เซ็นต์ (ไม่ทิ้งคราบฟิล์มหรือรอยคราบขาวเมื่อแห้ง) ควบคุมปริมาณน้ำและความชื้นไม่เกิน 0.2 เปอร์เซ็นต์ จำกัดปริมาณสิ่งเจือปนประเภทกรดอิสระ ด่างอิสระ เมทานอล เอทานอล แอลดีไฮด์ และโลหะหนักให้อยู่ในระดับต่ำมากระดับส่วนในล้านส่วน (ppm) ของเหลวมีความใสบริสุทธิ์ ปราศจากตะกอนหรืออนุภาคแขวนลอย บรรจุในแกลลอนทนตัวทำละลายอินทรีย์หนาพิเศษขนาดความจุ 4 ลิตร พร้อมฝาปิดผนึกแน่นสนิทสองชั้นป้องกันการรั่วซึมและการระเหย
- คุณลักษณะทางกายภาพ: ของเหลวใสไม่มีสี ระเหยกลายเป็นไอได้รวดเร็วมากที่อุณหภูมิห้อง มีกลิ่นหอมฉุนเฉพาะตัวคล้ายกลิ่นผลไม้หรือน้ำยาล้างเล็บ มีจุดเดือดต่ำประมาณ 56 องศาเซลเซียส จุดวาบไฟต่ำมากที่ประมาณ ติดลบ 20 องศาเซลเซียส จัดเป็น ของเหลวและไอระเหยไวไฟสูงยิ่งยวด (Highly flammable liquid and vapour) ไอระเหยมีความหนาแน่นมากกว่าอากาศและสามารถไหลไปตามพื้นผิวสู่แหล่งจุดติดไฟที่อยู่ห่างออกไปได้
- การละลาย: ผสมเข้าเป็นเนื้อเดียวกับน้ำได้ในทุกสัดส่วน (Miscible with water) และผสมเข้าเป็นเนื้อเดียวกับตัวทำละลายอินทรีย์เกือบทุกชนิด เช่น เอทานอล เมทานอล ไดเอทิลอีเทอร์ คลอโรฟอร์ม เบนซีน โทลูอีน และน้ำมันแร่ ละลายสารประกอบอินทรีย์ ไขมัน เรซิน น้ำมัน และเซลลูโลสได้ดีเยี่ยม
- การใช้งานในแล็บ: * ใช้เป็นตัวทำละลายมาตรฐานในการล้างทำความสะอาดเครื่องแก้วและอุปกรณ์ในห้องปฏิบัติการ (Glassware cleaning and drying) เพื่อชะล้างคราบสารอินทรีย์ ไขมัน และช่วยดูดซับน้ำทำให้อุปกรณ์แห้งสนิทได้อย่างรวดเร็วโดยไม่ทิ้งคราบตกค้าง
- ใช้เป็นสารทำความเย็นร่วมกับน้ำแข็งแห้ง (Dry ice / acetone bath) เพื่อสร้างอ่างทำความเย็นอุณหภูมิต่ำคงที่ประมาณ ติดลบ 78 องศาเซลเซียส สำหรับงานควบคุมอุณหภูมิปฏิกิริยาเคมีอินทรีย์และการควบแน่นของก๊าซ
- ใช้เป็นตัวทำละลายและตัวกลางในการทำปฏิกิริยาการสังเคราะห์ทางเคมีอินทรีย์ เช่น ปฏิกิริยาแทนที่นิวคลีโอไฟล์ ปฏิกิริยาการสังเคราะห์สารคีโตน และเป็นสารตั้งต้นในการเตรียมโจนส์รีเอเจนต์ (Jones reagent)
- ใช้เป็นตัวทำละลายในการสกัดแยกสารสำคัญจากธรรมชาติ เม็ดสี พืชสมุนไพร และไขมัน ในงานวิจัยทางพฤกษเคมีและอาหาร
- ใช้ในการเตรียมตัวอย่าง งานล้างชิ้นส่วนโลหะและชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ที่มีความแม่นยำสูง และงานสเปกโทรสโกปีทั่วไป
ความปลอดภัยและอันตราย (ข้อควรระวังสำคัญ)
- ระดับอันตราย: ของเหลวและไอระเหยไวไฟสูง (Highly flammable liquid and vapour – Flammable Liquids Category 2) ก่อให้เกิดการระคายเคืองต่อดวงตาอย่างรุนแรง (Causes serious eye irritation – Eye Irritation Category 2) อาจทำให้ง่วงซึมหรือมึนงง (May cause drowsiness or dizziness – STOT SE 3) การสัมผัสซ้ำๆ อาจทำให้ผิวหนังแห้งหรือแตกกร้าน (Repeated exposure may cause skin dryness or cracking)
- ผลกระทบต่อสุขภาพ: หากของเหลวกระเด็นเข้าตาจะทำให้เกิดการระคายเคืองอย่างรุนแรง แสบตา ปวดตา ตาแดง เยื่อบุตาอักเสบ และน้ำตาไหล การสัมผัสผิวหนังโดยตรงเป็นเวลานานหรือซ้ำๆ จะชะล้างไขมันธรรมชาติใต้ผิวหนังออก ทำให้ผิวแห้ง แตกลอก ระคายเคือง และอาจเกิดผิวหนังอักเสบ การสูดดมไอระเหยปริมาณมากหรืออยู่ในพื้นที่อับอากาศจะกดระบบประสาทส่วนกลาง ทำให้แสบจมูก แสบคอ ไอ เวียนศีรษะ ปวดศีรษะ ง่วงซึม สับสน เดินเซ คลื่นไส้ และอาจหมดสติได้หากได้รับความเข้มข้นสูงมาก หากกลืนกินจะทำให้ระคายเคืองทางเดินอาหาร แสบร้อนในช่องปาก คลื่นไส้ อาเจียน และมีอาการมึนเมาคล้ายแอลกอฮอล์
- การปฐมพยาบาล: หากสารเข้าตาให้รีบล้างออกด้วยน้ำสะอาดปริมาณมากไหลผ่านทันทีอย่างน้อย 15 นาที พร้อมถอดคอนแทกต์เลนส์ออกทันที หากสัมผัสผิวหนังให้ล้างด้วยน้ำสะอาดและสบู่ หากสูดดมไอระเหยให้รีบย้ายผู้ป่วยไปที่พื้นที่อากาศบริสุทธิ์ทันที หากกลืนกินเข้าไป ห้ามทำให้อาเจียนเด็ดขาด ให้บ้วนปากด้วยน้ำสะอาด ดื่มน้ำตามปริมาณพอสมควร และรีบนำส่งแพทย์ทันที
การเก็บรักษาและข้อควรระวัง
- การเก็บรักษา: เป็นของเหลวไวไฟสูงยิ่งยวดและระเหยง่ายมาก (Highly Flammable Solvent Hazard) ต้องเก็บในภาชนะบรรจุดั้งเดิมของ QReC ปิดฝาให้สนิทแน่นหนาตลอดเวลา เก็บในตู้เก็บสารเคมีไวไฟเฉพาะ (Safety flammable cabinet) ในห้องที่แห้ง สะอาด เย็น และมีระบบระบายอากาศที่ดีเยี่ยม (อุณหภูมิห้องปกติไม่เกิน 25 องศาเซลเซียส) หลีกเลี่ยงความร้อน เปลวไฟ ประกายไฟ แสงแดดส่องถึงโดยตรง และไฟฟ้าสถิต อยู่ห่างจากสารออกซิไดซ์รุนแรง (เช่น โครเมียมไตรออกไซด์ กรดไนทริก ไฮโดรเจนเพอร์ออกไซด์ เกลือเปอร์คลอเรต) กรดแก่ และด่างแก่เด็ดขาด เพราะการผสมกับสารออกซิไดซ์แรงอาจทำให้เกิดการระเบิดหรือเพลิงไหม้รุนแรงทันที
- ข้อควรปฏิบัติ: สวมใส่อุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE) ได้แก่ ถุงมือยางที่ทนตัวทำละลาย (ควรใช้ถุงมือบิวทิล เนื่องจากถุงมือไนทริลบางอาจทะลุผ่านได้เร็ว) แว่นตานิรภัยแบบครอบมิด และเสื้อกาวน์ “ต้องเปิดขวด รินแบ่งสาร และใช้งานภายในตู้ดูดควัน (Fume hood) ที่มีระบบป้องกันการเกิดประกายไฟตลอดเวลา” ห้ามสูบบุหรี่หรือทำให้เกิดประกายไฟในพื้นที่ปฏิบัติงาน มีถังดับเพลิงชนิดคาร์บอนไดออกไซด์หรือสารเคมีแห้งพร้อมใช้งาน และห้ามเทสารละลายทิ้งลงท่อน้ำทิ้งโดยตรง
